آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - بيشتر دقت كنيم ٨ - مختارى رضا
بيشتر دقت كنيم ٨
مختارى رضا
تصوير صفحه اى از مقدمة التحقيق يكى از آثار علامه حلى در فقه مقارَن كه اخيراً تصحيح و تاكنون سه مجلّد آن در قم منتشر شده است.
مصحّح در مقدمة التحقيق اين اثر مطالبى در سرگذشت علامه حلى در دو صفحه آورده كه خود نقطه قوّت مقدمه است, زيرا مصحِّح به تكرار مكرّرات روى نياورده و مانند بسيارى از مقدمة التحقيق هاى آثار بزرگان به تطويل بلا طائل دست نيازيده است ــ إن شاء الله در شماره هاى آينده درباره مقدمه هاى تكرارى سخن خواهيم گفت ـ ولى در همين دو صفحه نشانه هاى كم دقتى بسيار ديده مى شود و تنها در يك صفحه كه تصوير آن مشاهده مى شود, تسامحات متعددى روى داده است. و از ميان انبوه تأليفات علامه حلّى ـ قدس سره ـ نام تعدادى از آنها ذكر شده كه خطاهايى به شرح ذيل در آن مشاهده مى شود:
١) ارشاد الأذهان إلى أحكام الدين, غلط و درست آن (إرشاد الأذهان إلى أحكام الإيمان) است.
٢) ايضاح الاشتباه فى ضبط أسماء الرجال و ألقابهم, غلط و درستِ آن (إيضاح الاشتباه في أسماء الرواة) است; همچنان كه علامه در آغاز آن تصريح كرده است: (وقد و سمتُ هذا الكتاب بإيضاح الاشتباه فِى أسماء الرواة) (ايضاح الاشتباه, ص٧٧, به كوشش شيخ محمّد حسّون, چاپ دفتر انتشارات اسلامى). و در نسخه هاى خطى آن هم عيناً همين گونه است كه ضبط شد (از جمله نسخه شماره ٧٢٩٥ كتابخانه مرحوم آيت الله مرعشى نجفى ـ قدّس الله نفسه الزكية و أفاض على تربته المراحم الربانية ـ كه نسخه اى قديمى است. در كتابخانه مذكور حدود پانزده نسخه خطى از اين اثر موجود است). گذشته از اين شاهد, علامه حلى كه آنهمه ذوق سرشار در انتخاب نام كتاب دارد, نام بى وزن و قواره اى همچون (ايضاح الاشتباه فى ضبط أسماء الرجال وألقابهم) براى اثر خود برنمى گزيند. و هويداست كه (ايضاح الاشتباه فى أسماء الرواة) هم داراى وزن و زيبايى است, و هم اختصار و گويايى .
٣) إيضاح المقاصد في حكمة عين القواعد غلط, و درست آن (إيضاح المقاصد مِن حكمة عين القواعد) است; همچنان كه علامه در شرح حال خود در خلاصة الأ قوال (ص ٤٧) و شيخ آقا بزرگ تهرانى در ذريعه (ج٢, ص ٥٠١ , و ج١٣, ص ٢١٢) تصريح كرده اند.
٤) مختلف الشيعة إلى أحكام الشريعة غلط, و درست آن (مختلف الشيعة في أحكام الشريعة) است.
كتابهايى كه ياد شد, همگى چاپ شده و در دسترس است و يافتن نام صحيح آنها كار شاقّى نيست; گذشته از آنكه اندكى ذوق و شمّ ادبى و دقت در استعمال حروف جارّه, حكم به غلط بودن چنين نامهايى مى كند: إرشاد الأذهان إلى أحكام الدين; ايضاح الاشتباه في ضبط أسماء الرجال وألقابهم; ايضاح المقاصد في حكمة عين القواعد; مختلف الشيعة إلى أحكام الشريعة!
از اينها گذشته, از آثار معتبر و مهمّ علامه, همچون قواعد الأحكام, نهاية الإحكام و منهاج اليقين فى اصول الدين (كه موجود و در دسترس است), نامى به ميان نياورده اند, ولى دومين كتابى كه نام برده اند (الأَربعين في اصول الدين) است كه اساساً انتسابش به علامه حلى قطعى نيست و محتمل است كسى كه آن را به علامه نسبت داده, آن را با منهاج اليقين فى اصول الدين, يا مقصد الواصلين فى اصول الدين (هر دو تأليف علامه حلى) اشتباه كرده باشد.
بارى, اينها جزئى است و لطمه اى به جايى نمى زند, ولى اگر بنا باشد اين قدر بى دقتى و تسامح در نوشته نويسنده اى به چشم خورد, چگونه خواننده مى تواند مطمئن و بى دغدغه به ساير مطالب او اعتماد كند؟ طبيعى است كه اگر سهل انگارى و بى دقتى براى نويسنده اى ملكه شود در همه مكتوبات او اعمّ از مهمّ و غير آن تأثير مى كند.
اشكال ديگر اينكه در پايان, تعدادى مصادر شرح حال علامه ذكر شده است كه هرچند برخى قديمى و متقدمند, ولى از سرگذشتهاى مفصّلى, كه اخيراً براى علامه نوشته شده, يادى نكرده اند; مانند سرگذشت مفصّل وى در يكصد و پنجاه صفحه نوشته شيخ فارس حسون كه نخست بار در آغاز إرشاد الأذهان علامه (قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٤١٠) چاپ شده, و مشتمل بر بسيارى از منابع شرح حال علامه همراه با تتبّعى گسترده است. ـ هرچند اشكالاتى هم در آن ديده مى شود كه برخى از آنها را اينجانب در مقدمه غاية المراد ياد كرده ام ـ و در كنار ذكر اين تعداد منبع بهتر بود از اين مأخذ نيز ياد مى شد كه طبعاً مشتمل بر معرفى و مطالب اين منابع همراه با منابعى ديگر است.
گذشته از اين شرح حال مفصّل, رساله فوق ليسانس آقاى محمد مفيد آل يس در دانشكده ادبيات دانشگاه بغداد در سال ١٩٧١م, درباره علامه حلى و سرگذشت او نوشته شده است (رساله سعديه از علامه حلى, به كوشش آقاى بقّال, ص ١٨) و شايسته بود كه به آن نيز اشاره اى مى شد.
در صفحه اى كه تصوير آن ملاحظه شد در ذكر مصادر شرح حال علامه هم نام كتاب (هدية الأحباب) بغلط (هداية الأحباب) ذكر شده است, و ديگر اينكه نمى دانم چرا از بيست منبعى كه نام برده اند, فقط صلاح ديده اند كه تنها نام مؤلف (أعلام) ـ أعنى زركلى ـ را ياد كنند؟!